BỐN BÀI THƠ BẤT TỬ VỀ HOA MAI

Ngô Minh

       BỐN BÀI THƠ BẤT TỬ VỀ HOA MAI

                                                           

             

            Mai là giống hoa đặc trưng của ngày Tết của Phương Nam. Xuân đến Tết nhà nào cũng cố kiếm một cành mai bày trong phòng  khách. Hoa mai dân dã nhưng thiêng liêng . Nên dường như nhà thơ phương nam nào cũng có thơ xưng tụng hoa mai. Tết Huế mai nở vàng trong vườn nhà vườn chùa .  Nhà thơ Nguyễn Trọng Tạo ngày còn ở Huế Xuân nọ đi thấy các sư đang bán cành mai Tết lòng xao xuyến: Huế đẹp đã đành xa xôi lắm / bỗng gặp mai vàng nở chòang vai / có ông sư trẻ chừng muốn bán / hoa Tết vườn chùa một nhành mai. Nhà thơ Nguyễn Thanh Mừng ở Quy Nhơn lên thăm di tích thành Đồ Bàn ( Chăm) đã bồi hồi trước phố cũ hoa vàng : Ai lên phố cũ hoa vàng / cung thành xe ngựa dặm đàng dư ba... Nhà thơ thầy giáo Mai Văn Hoan ( Trường Quốc Học) tuần sau Tết nọ đi ngang qua một vườn nhà thấy một cành mai đường như đã khô ai đem vứt dưới cây trứng gà. Nhành mai tê lạnh khẳng khiu trong rét tháng giêng. Nhà thơ vội lấy  những tờ bảo thảo thơ trên tay  bọc nhành mai mang về cắm vào lọ hoa trên bàn viết tưới cho mai nước ấm . Mấy ngày sau nhành mai tươi lại. Và những  búp mai vàng lại nhú. Và thi sĩ đã làm thơ về những bông mai hồi sinh ấy Một lần khác thấy cây mai nhà chưa Tết  đã nở. Nhà thơ  lo âu thổn thức :Trong buốt lạnh nhường kia / sao hoa mai cứ nở / Để hôm nay xuân về / Mai không còn hoa nữa. Nhà thơ buồn bên đứng bên gốc mai thầm ước hoa đừng rụng hoa ơi. Ai cũng biết hoa mai gốc gác ở rừng. Ở Quảng Trị có  ngọn núi mọc đầy hoa mai gọi là Non Mai. Cứ dịp Tết khắp các phố ở  Đặc Lăk Pleiku người ta bán  rất nhiều cành mai rừng. Hoa mai rừng  vàng tươi thơ ngây hơn mai nhà. Sinh thời nhà thơ Xuân Hoàng cứ khăng khăng rằng người đưa mai rừng về trồng  là một nhà thơ Huế : Mai nở ngày xưa trong núi xa / Chỉ thơm trong sắc lặng thinh. Và / Sẽ thơm như thế không ai biết / Trong núi như trời đất với hoa.

                                       Bỗng một ngày Xuân một khách thơ

                                       Gặp mai trong núi ngẩn ngơ chờ

                                       Mai vàng đến dộ ươm nên hát

                                       Mang giống về xuôi tự bấy giờ

             Nguyễn Đình Chiểu thời trẻ học ở Hà Khê ( Kim Long) Huế có câu thơ rất hay về  hoa mai vàng :" Hữu tình thay ngọn gió đông / Cành mai nở nhuỵ  lá tòng reo vang" ...

           Nhưng bất tử nhất là bốn bài thơ về hoa mai của Mãn Giác Thiên sư Nguyễn Trãi Cao Bá Quát và Hồ Chí Minh. Mãn Giác Thiền sư đời Lý ( nghĩa là  giác ngộ thông tuệ tức sư Lý Trường ( 1052- 1090))  là thi sĩ để lại nhiều  bài  thơ hay câu thơ hay :Sông cũng say theo thuyền rượu tới / Lối còn ngát mãi cánh hoa đi . Nhưng có lẽ bất tử nhất là bài thơ về mùa xuân bằng chữ Hán Cáo tật thị chúng ( Cáo bệnh bảo mọi người)   trong đó có hai câu để đời : Mạc vị xuân tàn hoa lạc tận / Đinh tiền tạc dạ nhất chi mai.. 

                                                 Xuân đi trăm hoa rụng

                                                  Xuân đến trăm hoa lại nở

                                                  Việc đời theo nhau trôi qua trước mắt

                                                  Tuổi già hiện đến trên mái đầu

                                                  Chớ bảo xuân tàn hoa rựng hết

                                                  Đêm qua sân trước nở cành mai

          Mùa xuân thì vĩnh cửu Xuân đi hoa rụng xuân về hoa nở. Chỉ con người là càng ngày càng  già nua buồn khổ.  Khi tuổi già sầm sập việc đời theo nhau hiện về trước mắt con người mới hoang mang nhớ tiếc tuổi xuân. Nhưng nhờ có  sự trường sinh của đất trời thiên nhiên bất tận nên con người  được an ủi sẻ chia : Chớ bảo Xuân tàn hoa rụng hết / Đêm qua sân trước một nhành mai . Nhành mai trong thơ Mãn Giác Thiên sư chính là sự tồn tại vĩnh hằng của cái đẹp của sự giao hoà trở thành niềm tin muôn đời cho cõi nhân sinh. Nhờ thế mà bài thơ tồn tại đến 10 thế kỷ.

            Năm trăm năm sau ta lại gặp một nhành mai trong thơ Nguyễn Trãi ( 1380- 1442) . Nguyễn Trãi là một nhà chiến lược quân sự tài  tài ba một nhà chính trị lỗi lạc đã cùng Lê Lợi giành lại giang sơn từ tay nhà Minh; ông  đồng thời là một nhà thơ bậc thầy của đất nước với bài cáo nổi tiếng " Bình Ngô đại cáo" bất hủ. Ông cũng là người nêu cao nhân nghĩa kiên quyết trừ độc trừ tham trừ bạo ngược bảo vệ đời sống yên lành của nhân dân. Trong  Quốc âm thi tập của Nguyễn Trãi có bài thơ "Vịnh cây mai già" chiêm nghiệm lẽ đời rất sâu sắc :... Đêm có mây nào quyến nguyệt / Ngày tuy gió chẳng bay hương / Nhờ ơn vũ lộ đà no hết / Đông đổi dầu đông hãy một đườngHoa mai càng sương tuyết càng tốt đẹp / Hời tiết có thay đổi mai vẫn giữ cốt cách của riêng mình . Nguyễn Trãi cốt cách hoa mai. Cuộc đời  bao bi kịch thăng trầm nhưng Nguyễn Trãi vẫn giữ phẩm chất tâm hồn ngời sáng : Bui có một lòng trung mấy hiếu / Mài chẳng khuyết nhuộm chẳng đen ( Thuật Hứng) .

              Thời vua Tự Đức triều Nguyễn Chu Thần Cao Bá Quát  ( 1806- 1855) được xưng tụng là  "Thần Siêu Thánh Quát": Văn như Siêu Quát vô tiền Hán. .Chu Thần là thi sĩ có những câu thơ để đời :" Trường giang như kiếm lập thanh thiên ( Sông Hương như  một lưỡi gươm dụng giữ trời xanh) . Chu Thần cũng có những câu thơ cao trọng nhất đẹp nhất để xưng tụng hoa mai. Trong bài thơ "Tài Mai"( trồng mai) ông ao ước trồng  lên núi một rừng mai.  Loài hoa mà ông  cho là giống thanh cao để mai sau trở thành một bức tranh tuyệt tác cho người đời say ngắm. Nhắc đến hoa mai hai trăm năm nay ai cũng nhớ câu thơ rất thần của Cao Bá Quát về hoa mai:

                                        Thập tải luân giao cầu cổ kiếm

                                         Nhất sinh đê thủ bái hoa mai

                                       ( Mười năm chu du tìm gươm báu

                                          Đời ta chỉ cúi lạy hoa mai )

Ấy là  phách của Chu Thần. Khí phách chỉ phục lạy cái đẹp coi khinh cường quyền đó đã khiến ông phải "vứt bút cầm gươm" . Nhưng  mùa Xuân ta cũng nên hiểu theo một nghĩa dịu dàng hơn : Cao Bá Quát say đắm hoa mai bởi hoa mai là cốt cách của quân tử là cái đẹp ngàn đời của đất trời nước Việt .

              Mùa hạ năm 1942 tại  Lũng Dẻ Việc Bắc Một năm sau khi  thoát khỏi nhà tù Tưởng Giới Thạch một  lần lên núi chơi Bác Hồ  tức cảnh làm bài thơ tứ tuyệt  chữ Hán Thướng Sơn ( lên núi) trong đó xuất hiện hình ảnh  một càng mai xuất hiện trong tứ thơ rất bất ngờ và  xúc động : Lục nguyệt nhị thập tứ / Thướng  đáo thử sơn lai / Cử đầu hồng nhật cận / Đối ngạn nhất chi mai. Nhà thơ Tố Hữu  dịch :

                                            Hai mươi tư tháng sáu

                                             Lên ngọn núi này chơi

                                             Ngẩng đầu mặt trời đỏ

                                             Bên suối một nhành mai.

           Đây là bài thơ đa nghĩa thể hiện cái tình cái chí của người viết. Bài thơ đậm chất Đường thi như một bức tranh thuỷ mặc.. Câu thơ như là tả mà lại là cảm. Có nhiều người phân tích cho rằng trong hai câu thơ sau hình ảnh mặt trời là ý chí nhành mai tình cảm. Cũng có người bảo  hình tượng " Mặt trời đỏ- nhành mai vàng" đó đã in đậm trong tâm linh Bác trước khi Bác chọn cờ đỏ sao vàng của Nam Bộ kháng chiến  làm lá cờ Tổ Quốc ? . Riêng về thơ hai hình ảnh đối Ngẩng đầu mặt trời đỏ - Bên suối một nhành mai là một phát hiện bất ngờ và nhạy cảm tạo nên chiều sâu của tứ thơ.  Hình ảnh Bên suối một nhành mai cũng đẹp như Đêm qua sân trước nở cành mai của Mãn Giác Thiền Sư. Phải chăng những tâm hồn thi sĩ thường gặp nhau ?

    

Ngô Minh

Gửi Lê Công

Cám ơn bạn đã chia sẻ với những bài thơ về hoa mai. Hoa là cốt cách con người phải sống đẹp đời đẹp đạo mới thành hoa được phải không Lê Công ?

Ngô Minh

Gửi Lương Gia Bảo

Ngô Minh trích theo tư liệu xưa của triều Nguyễn . hoa mai và mai hoa đều là chữu Hán. Theo thứ tự chữ Hán thì như Gia Bảo đề nghị. Nhưng tư liệu thế nào phải tuân thủ thế đó. Cám ơn đã chia sẻ.

Ngô Minh

Gửi Huy Tập

Không biết NM có làm được thơ về hoa mai tặng Huy Tập khi đã có 4 bài thơ bất tử án ngữ trùm xuống tâm hồn hay không ?

donghuynh

Gửi anh Ngô Minh

Đồng cảm với 4 bài thơ bất tử về Hoa mai lần đầu thăm nhà anh xin trích gửi anh một đoạn bình sau về bài mai của Mãn Giác thiền sư.
" ...Phần kết của bài thơ đã làm nhiều nhà bình giảng bị mắc kẹt vào cụm từ “nhất chi mai” và họ mãi mê đi tìm cách để chứng minh cho cái lý hiện hữu của bông mai trái mùa (tự họ giả tưởng như vậy dù Mãn Giác nói nhất chi mai chứ không phải là nhất mai hoa) và chỉ có thế mới đủ sức kết luận rằng bài thơ chan chứa một tư tưởng hiện thực lạc quan của Mãn Giác sao !?. Thoát ly thái độ khiên cưỡng chúng ta cần phải hiểu rằng nhành mai mà Mãn Giác chỉ cho chúng ta là nhành mai của quá khứ đã nở hoa từ đêm qua ở sân trước Đêm qua và sân trước là thời gian và không gian phiếm chỉ bất định không một mảy may cụ thể nào cả. Không gian thời gian và sự vận động của nhành mai đó đã thuộc vào quá khứ. Cho nên “Mạc vị” là điểm nhấn là nhãn tự của bài thơ. Nó có nhiệm vụ lật đổ cái kiểu tư duy khiên cưỡng kia. Trong bài thơ xuất hiện những cặp động từ chỉ rất rõ bản chất vận động của thường biến: khứ- lạc; đáo- khai; trục- quá; tòng- lai. Để rồi “Mạc vị” như một thế đà đao như chiếc gậy thiền điểm vào cuộc hôn trầm của chúng ta trong dòng chảy bi cảm của nỗi xuân tàn hoa lạc tận mà không rứt ra khỏi nỗi sợ hãi của bế tắc và bi quan...
Một nhành mai hình tượng ấy đủ sức khái quát cho sự tồn tại vĩnh hằng của thường hữu. Chỉ một cành mai thôi chúng ta có tất cả những gì thuộc về mai và xuân. (Ba ngàn thế giới cũng chỉ chứa trong hạt cải nhỏ nhoi. Nhưng phải đặt hạt cải trong sự vận động và phát triển của qui luật thường biến.) Người xưa gọi lão mai là thung thụ xuân thụ. Thung thụ là cây mai già sống ngàn năm. Vì thế người phương Đông thường dùng từ thung đường để chỉ cha mẹ. Cha mẹ qui tiên thì thờ câu chữ “Thung thụ vân phong” (Cây xuân bị mây che) - chứ không có ý gì nói đến sự chết. Trong tâm thức của người phương Đông xuân và mai trở thành biểu tượng của sự bất tử. Người viết bài này đã dịch phần kết của bài thơ là : Đêm qua sân trước nhánh mai cười5...cũng chính vì nhớ đến câu thơ của Lão thi sỹ Bùi Giáng: Mùa xuân phía trước miên trường phía sau. Có lẽ giờ này Lão thi sỹ và Thiền sư Mãn Giác đang dắt tay nhau đi về mùa xuân phía trước mà vui thú yên hà- mai là bạn cũ hạc là người thân...Các Ngài đã bỏ lại sau lưng những miên trường như hằng thường của cuộc đời...
Xuân đi trăm hoa rụng
Xuân đến trăm hoa tươi
Việc đời trôi qua mắt
Đầu bạc tuổi cao rồi.
Chớ bảo xuân tàn hoa rụng hết
Đêm qua sân trước nhánh mai cười....
(donghuynh dịch)

Lữ khách

Xin phép bổ sung

THẬP TẢI LUÂN GIAO CẦU CỔ KIẾM
十載輪交求古劍
Mười năm trôi qua cầu kiếm cổ

NHẤT SINH ĐÊ THỦ BÁI MAI HOA
一生低首拜梅花
Một đời cúi thủ đầu bái hoa mai

lecong

gửi anh Ngô Minh

Bốn bài về Hoa mai đều rất hay. Và người bình cũng rất tinh tế làm nổi bật vẽ đạp của các câu thơ. chúc anh Ngô Minh luôn sưu tầm và bình những bài thơ hay.

Lương Gia Bảo

gửi anh Ngô Minh!

Có lẽ là hai chữ cuối phải đảo lại anh à!
Nhất sinh đê thủ bái hoa mai = Mai hoa

Huy Tập

Gửi Ngô Minh

Tết này Ngô Minh gửi tặng cho Huy Tập một bài thơ Hoa mai nhé mà phải là Mai Huế. Hi hi.

Ngô Minh

Gửi Nguyễn Hùng

Bài thơ về hoa mai thứ tư cũng hay cũng rất thi sĩ nhưng tất nhiên là không bằng 3 bài kia. Đứng như NQL nhận xét.
Xem blogger Sài Gòn đón tiếp hai nhà thơ Quảng Bình thật đẹp thật vui.
Cám ơn Nguyên Hùng.

Ngô Minh

Gửi Đức Tiên

Cám ơn Đức Tiên đã chia sẻ.