TẢN MẠN VỀ LAO ĐỘNG THƠ

 

                                     TẢN MẠN VỀ LAO ĐỘNG THƠ

             Ngô Minh

           
           Bữa nay người làm thơ đông không nhớ hết. Cả nước ta mỗi năm có tới gần ngàn tập thơ được  xuất bản. Mỗi ngày trên hàng trăm tờ báo Trung ương địa phương đều có in thơ . Nhưng tôi đọc tthấy đa phần thơ ta cứ na ná giống nhau vần vè dễ dãi rậm lời mà thiếu ý. Có nhiều dịp chấm giải thưởng thơ của tạp chí Sông Hương đọc đến hàng ngàn bài thơ của các tác giải trong nước gửi về tôi thấy  rất nhiều người làm thơ không chú trọng mấy đến lao động thơ. Vì thế mà tính chuyên nghiệp của đội ngũ nhà thơ của ta không cao. Đa số làm thơ theo kiểu ngẫu hứng ra sao thì ra .Vậy lao động thơ là gì ? Thơ bắt đầu tư cảm xúc. Những trực cảm mạnh mẽ và chính kiến của nhà thơ tạo nên vóc dáng thơ của mỗi người. Nhưng có cảm xúc rồi mà không lao động cật lực thì không thể có thơ hay được! Thơ là cái nghiệp không  bao giờ là một nghề kiếm sống. Nhưng để có câu thơ hay người làm thơ "phải đổ mồ sôi sôi nước mắt" có khi thức trắng đêm mà không tìm được chữ ưng ý. Người Việt ta gọi " làm thơ" " làm" tức là lao động . Nghĩa là thơ không tự nhiên đến mà phải làm phải kiếm tìm rất vất vả !

          Làm thơ có nhiều "công đoạn" lắm. Đầu tiên là xúc cảm. Đây là cái trời cho mỗi nhà thơ gọi là thiên phú bẩm sinh. Muốn có nhiều xúc cảm phải đi nhiều yêu nhiều nghĩ nhiều . Nhà thơ càng giàu xúc cảm tức là sự nhạy cảm càng mạnh thì thơ càng dồi dào.  Bắt gặp một hình ảnh trong cuộc sống nhà thơ liên tưởng ngay đến một triết lý sống hay một nỗi niềm nào đó thế là tứ thơ hình thành. Xuân Diệu bảo " tứ thơ như cái đinh ta đóng lên tường" rồi trên cái đinh đó ta treo những thứ mà mình thích . Sau khi có tứ phải tiếp tục tìm kiếm những hình ảnh khác trong cuộc sống mà mình từng trải để làm "vôi vữa" xây dựng nên hình tượng thơ bài thơ. Các nhà thơ chuyên nghiệp trong đầu họ lúc nào cũng lưu giữ vài ba ý thơ khi ý thơ đó "va chạm" với hình ảnh mới của cuộc sống thì tứ thơ sẽ tượng hình lúc đó người viết ra rất nhanh.

          Nhưng có lẽ lao động cấu trúc một bài thơ câu thơ chữ thơ mới là vất vả nhất. Thơ có hai phần: Hình thức và nội dung ( nói chữ là cái biểu cảm và cách biểu cảm). Cả hai đều quan trọng ngang nhau không thể xem nhẹ phần nào. Khuyết điểm dễ nhận thấy của nhiều tác giả thơ hiện nay ( nhất là thơ ở các địa phương ) là câu thơ không  đạt đến độ nén nên đơn nghĩa. Câu thơ đơn nghĩa đọc lên như câu văn  xuôi thiếu lấp lánh ẩn chứa . Thời kháng chiến chống Pháp nhân dân lao động không được học hành nên phải viết theo cách " câu sau giải thích cho câu trước " họ mới hiểu được. Nên các nhà thơ "phải diễn giải" thứ tự 1 2 3 4... Quê hương anh nước mặn đồng chua/ Làng tôi nghèo đất cày lên sỏi đá/ tôi với anh đôi người xa lạ...Bài thơ "Đồng chí" của Chính Hữu là bài thơ hay tứ mạnh. Nhưng phải viết "diễn " như thế người đọc là bộ đội kháng chiến mới hiểu. Nếu bây giơ ìviết lại tứ thơ này các nhà thơ trẻ sẽ viết khác ngắn hơn đa nghĩa hơn. Tất nhiên cái tứ " đầu súng trăng treo " thì không thể bỏ được . Có một thời xã hội ta đả phá loại văn chương " biểu tượng hai mặt". Người ta đòi hỏi câu thơ chỉ có một nghĩa duy nhất rạch ròi không ẩn ý. Quan niệm đó là phản văn chương. Văn chương thứ thiệt là càng đa sắc màu đa âm đa hình đa nghĩa càng tốt càng đạt hiệu quả truyền cảm cao! Bởi thế mà lớn thêm một tuổi đọc lại Truyện Kiều của Nguyễn Du ta lại phát hiện ra những ý nghĩa mới trong từng câu chữ đã thuộc lòng !

          Bây giờ độc giả của thơ văn hóa rất cao khoảng cách giữa câu thơ dòng trên và câu thơ tiếp theo không phải thứ tự 1 2 3... nữa mà " nhảy cóc" từ 1 đến 10 20 họ vẫn hiểu. Tức là khoảng "lặng" giữa các câu thơ  mà nhà thơ dành cho người đọc tự do nghĩ ngợi càng rộng thì độ nén của thơ càng cao thơ càng đa nghĩa. Hiện nay mà  thơ cứ "diễn" nôn na thì bạn đọc sẽ chán thơ . Ông Chucï Bờ Sông ở ngoài đê Yên Phụ Hà Nội là một người làm thơ độc đáo hiếm có . Thơ ông bài nào cũng chỉ có một hai câu một hai chữ . Có bài chỉ có một chữ . Ví dụ bài thơ có tựa đề là Vợ chồng. Còn phần bài thơ chỉ có một chữ : Xong ! Độc giã sẽ tiếp nhận bài thơ theo tâm trạng riêng của mình nên câu thơ sẽ có hàng ngàn nghĩa !. Nhà thơ Trần Dần cũng làm rất nhiều thơ ngắn ông gọi là thơ mini. Ví dụ bài một câu :" Mưa rời không cần phiên dịch" bài hai câu :" Có những bầu trời không có người bay / Lại có người bay không có bầu trời...". Nhà văn Văn CầÖm Hải ( sinh năm 1972) trong bài thơ  Chị tôi có những câu thơ rất nén " Chị / Bảo tàng / Mặt nạ đàn ông... Do khoảng cách giữa các câu thơ của các nhà thơ trẻ hiện nay rất xa nên những người quen đọc loại thơ diễn dài dòng kêu là "khó hiểu" đó là điều dễ hiểu! Nhiều nhà thơ thơ của họ dễ dãi tới mức chỉ cần viết  hai câu là hết ý thế mà họ giăng ra tới 4 khổ 16 câu ! Nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm thời còn ở Huế có lần đã nói :" Nhiều nhà thơ bây giờ làm thơ như đặt lời cho điệu dân ca đã có sẵn !". Bây giờ thơ có vần hay không vần không quan trọng. Phải tung hết  đội quân ngôn ngữ để bắt lấy tứ thơ hình tượng thơ sau đó  nén ép cho câu chữ có sức nặng . Nhịp điệu câu thơ sẽ hình thành theo cảm xúc . Nếu phụ thuộc vào vần vè thì   thơ như bị ép duyên khó phóng khoáng . Ngay cả thơ lục bát bây giờ cách ngắt nhịp của nhiều tác giả cũng phá lệ truyền thống 2-2-2 / 2- 4- 2 mà có khi 1- 3- 2 / 1-3-3- 1.v.v... Có người còn bẻ lục bát ra thành từng câu ngắn xuống dòng như " bẻ bánh đa".

Có một nguyên tắc  làm thơ là phải kiệm lời phải gạch bỏ hết những câu thừa chữ thừa như thế bài thơ câu thơ mới tinh luyện. Nhà thơ Chế Lan Viên gọi làm thơ là luyện chữ. Phải luyện hàng tấn quặng chữ mới được một câu thơ ! Thơ súc tích mới " ý tại ngôn ngoại" được ! Nhà thơ Nguyễn Khắc Thạch khi làm thơ gạch xóa bản thảo đến rách cả giấy người khác nhìn vào không thể đọc được. Nên thơ ông súc tích thâm trầm : Khoảng cô đơn còn rộng hơn mặt đất...Thậm chí thơ bây giờ không cần chữ nữa ! Nhà thơ- dịch giả Dương Tường năm ngoái gửi vô Huế tặng tôi một tập thơ tên là " Đàn" do Nhà xuất bản Trẻ ấn hành. Cả tập thơ  trên 72 trang  tuyệt nhiên không có một chữ nào ngoài lới giới thiệu của Nhà Xuất bản chỉ những hình ảnh và màu sắc những ô cửa và những nốt nhạc do tác giả tự vẽ . Ông gọi là " thơ ngoài lời"!

          Thơ nước ta hiện nay đang có hai xu hướng : Một thiên về làm nghĩa tức là làm nội dung thơ là chủ yếu . Dòng thứ hai làm chữ tức là tìm chữ để cho thơ đa nghĩa hơn. Các nhà thơ chúng ta hiện nay đa phần là làm nghĩa vì làm chữ thì khó hơn. Nhà văn Trần Dần có lần bảo tôi:" Làm thơ là làm chữ . Con chữ nó đẻ ra nghĩa. Cái chưa biết là cái chữ. Nếu làm thơ mà làm nghĩa rồi mượn chữ để diễn đạt thì nghĩa sẽ rất hẹp. Nguyễn Du là nhà thơ vừa giỏi làm nghĩa nhưng cũng rất giỏi làm chữ . Ví dụ câu :" Trăm năm trong cõi người ta / Chữ tài chữ mệnh khéo là ghét nhau " đó là câu thơ làm nghĩa. Còn câu thơ Mai sau dù có bao giờ... là làm chữ . Câu thơ toàn là hư tự ( tức là những từ không  mang nghĩa cụ thể ) mà lại đa nghĩa đa cảm. Biết dùng hư tự trong thơ là một nghệ thuật tăng sức gợi mở cho câu thơ. Học  theo lối này trong vài thơ Vần cũ 2 tôi có câu : ...mai rồi / đời cát vùi quên / biển còn hột muối / nhặt lên / thưa rằng...". Chữ thưa rằng ở đây là hư tự ! Những ngưòi làm thơ thành công hiện nay như Trần Hoàng Cương Trần Quang Quý Thi Hoàng Hoàng Vũ Thuật.v.. đều là người biết  kết hợp làm chữ và làm nghĩa !

Trong thơ ngoài hư tự phải biết tìm những từ giàu âm thanh hình khối đặt vào những chỗ đắc địa sẽ tạo nên những câu thơ hay .Ví dụ: Nắng khóc òa trên nền gạch vỡ / Bom chém cành gốc gạo đứng chơ vơ...( Hoàng Nhuận Cầm) . Chữ khóc òa là chữ đắc địa. Hay bài thơ  Chợt thu II của Dương Tường : " Chiều se sẽ hương / Vườn se sẽ sương / Đường se sẽ quạnh / Trời se sẽ lạnh / Người se sẽ buồn " .Chữ se sẽ từ trạng từ biến thành động từ là chữ thần đã làm cho cả bài thơ sống dậy tạo ra cảm giác thu buồn rợn ngợp thật sự  ! Các nhà thơ thường hay dùng một động từ để tác động vào những danh từ vô hình tạo nên chiều sâu lung linh mới mẻ làm cho câu thơ " nhòe mờ đi" . Hải Kỳ có nhiều câu thơ như thế . Ví dụ hai câu :" Tôi rơi vào cuối ngọn nồm / Em rơi vào cuối nỗi buồn của tôi sau động từ rơi  là cuối ngọn nồm và cuối nỗi buồn là những cái mông lung không xác định những cái rơi như thế  tạo ra cấp độ cao hơn của tình cảm !

          Trong lao động thơ còn rất nhiều thứ kỹ thuật như liên tưởng ẩn dụ tu từ so sánh ngắt nhịp thơ bậc thang điệp âm điệp vần âm bồi. kỹ thuật bằng trắc. v.v.. Thơ bậc thang như thơ Maiacốpki Hữu Loan Trần Mai Ninh... làm cho thơ có hình khối diễn tả được sự trắc trở khúc khuỷu đang chuyển động trong tình cảm. Để cho thơ có chiều sâu thâm thúy người làm thơ phải có những câu thơ chiêm nghiệm chiêm cảm. Ví dụ Hồng Nhu có  câu thơ rất hay : Mắt là mắt của người ta / Tôi đưa nhắm mở như là mắt tôi. Câu thơ tài hoa đau đớn ấy là sự chiêm nghiệm xót xa của " hoàn cảnh" sáng tạo của nhà văn một thời ! Nhà thơ không có chính kiến mạnh không có bản lĩnh sống luôn luôn " tự biên tập mình " " tự gọt chân cho vừa giày" thì không bao giờ có được những câu thơ như thế !

          Thơ là cái chí cái tình bắt nguồn từ cảm xúc mạnh mẽ do va chạm giữa nhà thơ và cuộc sống . Nhưng nếu không  có kỹ thuật ngôn từ cấu trúc thì nhà thơ không thể chuyển tải cảm xúc dạt dào của mình đến độc giả được ! Vì thế ai không chú ý lao động trên từng con chữ trên từng câu thơ thì sẽ không có thơ hay !

                                                         

                                                                                     

         

         

Ngô Minh

Chào Vĩnh Phúc

Cám ơn VP đã chia sẻ

vĩnh Phúc

Chào anh

Tình cờ bít anh có mặt trang web nên ghé thăm.
Bài này đã đọc đến mấy lần đọc lại vẫn nhiều suy nghĩ.
Cám ơn anh. Ngày vui
Vĩnh Phúc

Ngô Minh

Trần Văn Thuyên

Cám ơn những lời chia sẻ

Trân văn thuyên

TÔI RẤT ĐỒNG Ý VỚI NGÔ MINH.
Làm thơ trước hết phải có tư sau đó được triển khai bằng chất liệu ngôn ngữ rồi thành hình tượng.hình tượng đó có đọng lại trong lòng độc giả ám ảnh đg như thế nào ?
thơ hay thì muôn đời vẫn hay
"Bạch vân thiên tải không du du"thì ngàn năm sau vẫn hay !

Ngô Minh

Gửi GPN

Ưng thì viết vậy còn làm thơ thì tùy từng tạng người GNN ạ

giophuongnam

Mến chào Ngô Anh!
Từ ngày Em Ngô GPN đi chơi với anh Huy Tập thấy cái hay ở đâu lẽ phải ở đâu cũng gọi em GPN theo để lắng nghe và học hỏi kì này cũng vậy cùng sang nhà anh đó. Đọc bài của anh GPN càng thấy thụ vị và thấm thía nhiều điều không tự cho phép mình quá dễ dãi trong thơ mà phải biết tôn trọng và yêu quý từng câu chữ...Bài phân tích của anh sâu sắc lắm. Mến chúc anh nhiều niềm vui và có nhiều bài viết hay nhé!

Ngô Minh

Gửi Huy Tập

Chuyến đi đó đanhgs nhớ lắm. Trên đường NM đã nói rất nhiều về lao độngt hơ cho hai bạn như là một chuyến ngoại khóa. Vui thật

Huy Tập

Gửi Ngô Minh

Một quan niệm về thơ rất đáng suy nghĩ trong lúc nhà nhà làm thơ người người làm thơ nghề nghề làm thơ...ta nhất định thơ!
Lại nhớ dạo Ngô Minh Huy Tập Lê đình Ty Hồng thế...đi lên tận Tuyên Hóa để tập huấn thơ nhỉ. HT còn giữ mấy tấm ảnh đen trắng chụp HT và Ngô Minh kéo cáp phà qua sông. Hay thật nhớ thật...